Khám phá mộ cổ

Thứ ba, 03 Tháng 1 2012 10:52 |

Khám phá các ngôi mộ cổ cho người ta những phát hiện thú vị về lịch sử, văn hoá gắn với đời sống thuở xưa của tiền nhân. Nhưng ngược lại, rất nhiều những bí ẩn của người xưa vẫn còn chôn giấu trong im lặng, chưa có lời giải đáp thoả đáng...
cot1

Mộ gạch cổ Đức Sơn (Đông Triều) nằm sâu dưới lòng đất đã 2.000 năm nay. Ảnh: P.H

Khám phá mộ cổ

Vào dịp cuối năm 2010, dư luận từng xôn xao về chuyện tìm thấy một ngôi mộ cổ ở Đông Triều. Đây không phải lần đầu tiên tìm thấy mộ cổ ở Quảng Ninh nhưng điều đặc biệt gây chú ý của dư luận là bởi ngôi mộ nằm trong khu vực Sơn lăng của triều Trần. Những người khai quật cũng cho rằng, đây là ngôi mộ thời Trần mà chủ nhân của mộ thuộc tầng lớp trên trong xã hội, nhiều khả năng là người trong hoàng tộc.

Xây dựng những ngôi mộ lớn như vậy phải dựa trên cơ sở một nền kinh tế khoẻ mạnh, đòi hỏi nhân lực, tài lực lớn, chứng tỏ vùng đất này tập trung đông dân cư, có nghề làm gạch và chế tác gốm rất phát triển.

Dù chỉ quan sát cũng thấy mộ được làm rất công phu, cầu kỳ với huyệt đạo có chiều dài hiện còn đến 8,2m, rộng tới 4m, một nửa được tạo bậc khá vuông vắn và một phần phẳng dốc dần về phía huyệt, dưới đáy có một lớp than tro dày 3-4cm. Huyệt mộ rộng đến 5,7m, dài 7,2m và sâu 2,75m.

Đáy được xử lý công phu bằng lớp than lót dày trung bình 10-15cm, lớp hợp chất (hỗn hợp). Mộ có 2 lớp quách, xung quanh được bao bọc bằng than tro và hợp chất để chống sự phá hoại của vi sinh vật... Cách táng thức của tiền nhân giai đoạn này qua kết quả khai quật đã làm giới nghiên cứu khoa học rất thú vị.

Còn lần khai quật mộ cổ gần đây nhất, tôi đã được “thực mục sở thị” khi xuống thăm mộ cổ ở thôn Đức Sơn (xã Yên Đức, Đông Triều). Dù kết quả khai quật không có sự đột phá cho lắm song những gì quan sát được cũng đủ để người “ngoại đạo” như tôi thấy ngưỡng mộ.

Ngôi mộ nằm ở dải đất cuối thôn khá vắng vẻ, thưa thớt dân cư sâu trong một vườn mơ rộng. Tương truyền nơi đây xưa kia còn là vườn thượng uyển của vua mà chứng tích còn lại đến nay là vách đá dưới chân núi còn khắc chữ “Thiên long uyển” khá rõ nét. Nhưng đứng ở đây mà ngắm địa thế thì thấy người xưa quả thật có con mắt tinh đời. Khoảnh đất rất thoáng đãng, phía sau là dãy núi Phượng Hoàng trải dài như một cái ngai, nhìn xuống là dòng sông quanh co, cánh đồng thấp thoáng.

Vị trí “gối sơn, đạp thuỷ” này về phong thuỷ được xem là rất “đắc địa”. Kỹ thuật xây hầm mộ của người xưa thực sự rất tuyệt vời. Ngôi mộ xây chìm dưới lòng đất nhưng quy mô khá lớn, trong lòng mộ nhiều người có thể đứng thoải mái, 3 gian đều có mái cuốn vòm. Toàn bộ gạch tường và vòm mái đều được xếp rất tài tình theo sự tính toán tỷ mỷ, hợp lý của người xưa mà không dùng một chất kết dính nào.

Với kết cấu gạch múi bưởi nên các mái vòm rất vững chắc, dù có viên gạch nào lỏng lẻo thì cũng không thể rơi rụng. Những viên gạch to nằm dưới lòng đất đã hàng nghìn năm nhưng vẫn giữ được màu sắc đỏ tươi, hoa văn sắc nét...

Đây là ngôi mộ gạch phong cách Hán có niên đại vào thế kỷ I-III sau công nguyên, nghĩa là cách ngày nay khoảng 2.000 năm. Những ngôi mộ xưa hơn rất nhiều cũng đã từng được phát hiện ở Quảng Ninh. Giai đoạn văn hoá Hạ Long cách đây hơn 4.000 năm, Quảng Ninh đã phát hiện có nhiều mộ táng, táng tập thể ở di tích hang Bái Tử Long, di tích Hòn Hai - Cô Tiên.

Mộ được đắp ngay trong hang cũng là nơi cư trú, trong mộ có công cụ đá, đồ trang sức, đồ gốm và có cả thổ hoàng (một nguyên liệu để làm gốm - trang trí), rìu đá... Thời đại kim khí, Quảng Ninh cũng có những khu mộ rất quy mô được phát hiện mà lớn nhất là khu mộ thuyền Phương Nam (Uông Bí). Người cổ xưa quan niệm, chết là trở về cội nguồn, nơi chín suối, phải đi trên một dòng sông, do đó họ đã đóng những chiếc quan tài hình thuyền độc mộc bằng gỗ để chôn cất.

Sau nữa mới đến loại mộ gạch vừa được nhắc đến ở phần đầu của bài viết này. Mộ gạch được phân bố rộng ở Đông Triều, Uông Bí đến Yên Hưng rồi ra tận ngoài đảo như đảo Trà Bản, Thẻ Vàng của Vân Đồn. Mộ thời kỳ này có số lượng lên tới hàng trăm, phân bố rộng đến vài nghìn km2. Tiếp đến là mộ cổ thời phong kiến mà việc tìm thấy mộ cổ thời Trần ở Đông Triều là một ví dụ tiêu biểu.

Các ngôi mộ cổ đã được tìm thấy ở Quảng Ninh chứa khá nhiều di vật bên trong. Đơn giản nhất là mộ gạch Đức Sơn chỉ có các loại đồ đựng bằng gốm, sành nhưng như trong các mộ thuyền ở Phương Nam đã phát hiện được những đồ tuỳ táng giá trị, thể hiện phong tục tập quán của con người vùng sông nước giai đoạn văn hoá Đông Sơn như đồ bằng ngọc, đồng (giáo, rìu đồng, gốm). Có những ngôi mộ khi khai quật lên còn nguyên đồ tuỳ táng rất quý, hiếm như đá ngọc, gương đồng, tượng chân đèn hình người bằng đồng, rồi như mộ cổ Nghĩa Hưng đã phát hiện một chiếc vòng ngọc...
cot2

Mộ cổ Nghĩa Hưng được táng rất công phu, cầu kỳ. Ảnh: TL

Bí ẩn chôn giấu

Dù nhiều về số lượng mộ, phân bố ở các giai đoạn khác nhau nhưng đa phần đều tìm được di cốt, chỉ riêng mộ gạch thế kỷ I-III là chưa từng tìm thấy chút xương, di cốt nào cả để hé lộ về chủ nhân của nó. Bởi vậy, từ trước đến nay, chủ nhân mộ gạch luôn là một trong những vấn đề gây tranh cãi nhiều nhất.

Có giai đoạn, vì cho rằng chủ nhân mộ gạch là người nước ngoài nên khi tìm thấy mộ người ta đã đập phá. Quan điểm này sau đó bị nhiều nhà nghiên cứu phản bác với lý lẽ là mộ trong giai đoạn 1.000 năm Bắc thuộc nhưng chủ nhân mộ không chỉ là người nước ngoài mà có thể là người Việt, là Lạc hầu, Lạc tướng hay thương gia, những người bị ảnh hưởng của văn hoá Hán nên đã làm mộ theo phong cách Hán.

Không chỉ bí ẩn về chủ nhân mộ gạch chưa sáng tỏ mà xung quanh đó nhiều vấn đề vẫn còn để ngỏ. Ví như gạch làm mộ do ai chế tác, sản xuất tại chỗ hay chở từ Trung Quốc sang, kỹ thuật xây dựng hầm mộ như thế nào v.v..

Ông Trần Trọng Hà, Giám đốc Bảo tàng tỉnh từng lý giải: “Xây dựng những ngôi mộ lớn như vậy phải dựa trên cơ sở một nền kinh tế khoẻ mạnh, đòi hỏi nhân lực, tài lực lớn, chứng tỏ vùng đất này tập trung đông dân cư, có nghề làm gạch và chế tác gốm rất phát triển. Số lượng gạch để làm một ngôi mộ cổ rất lớn nên chỉ có thể là gạch sản xuất tại chỗ chứ không thể là chở từ Trung Quốc sang được...”. Sau này, nếu những giả thiết này được chứng thực sẽ là khẳng định rất quan trọng về sự phát triển rực rỡ của Quảng Ninh từ xa xưa.

Mặc dù vậy thì cũng có nhiều điều đã được khẳng định, cho thấy cuộc sống tâm linh người xưa, kỹ thuật xây dựng, cách chọn đất theo phong thuỷ v.v.. đều khiến lớp hậu sinh hôm nay phải khâm phục. Rõ ràng, các ngôi mộ cổ là những di sản văn hoá giá trị, rất cần được giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị xứng đáng.

Theo Phan Hằng / Báo Quảng Ninh