Trong vòng ba năm qua, Quảng Ninh đã có tổng số 15 nghệ nhân -   những “di sản sống” của các văn hoá phi vật thể của tỉnh, được công nhận Nghệ nhân dân gian Việt Nam (NNDG). Chặng đường chưa dài mà những câu chuyện gắn với việc đi tìm nghệ nhân dân gian của chúng tôi, những cán bộ Hội Văn nghệ dân gian tỉnh thì không ngắn chút nào. Bên cạnh nỗi vất vả là vô số những chuyện khác để kể...

Còn nhớ, từ trước đó, Quảng Ninh chưa từng có nghệ nhân nào được công nhận NNDG Việt Nam cả dù nơi đây là một vùng văn hoá dân gian đa dạng, phong phú. Vì vậy, khi nảy ra ý tưởng này rồi bắt tay vào làm, chúng tôi phải lặn lội đi khảo sát từ vùng đảo Hà Nam (TX Quảng Yên) tìm những nghệ nhân hát đúm, hát giao duyên, nghệ nhân đan thuyền nan, đan lờ cá, làm bánh gio, nem chạo; về Đông Triều tìm các nghệ nhân hát chèo cổ, nghệ nhân làm đồ sành sứ; về vùng núi của Uông Bí tìm các cụ biết hát dân ca Dao; về Hoành Bồ tìm nghệ nhân may thêu quần áo dân tộc truyền thống, biết hát dân ca và cả những nghệ nhân truyền dạy làm Lễ cấp sắc của dân tộc Dao Thanh Y nữa. Chưa hết, chúng tôi còn băng núi, vượt đèo lên huyện miền núi vùng cao Bình Liêu tìm nghệ nhân hát Then cổ của dân tộc Tày, hát Soóng Cọ của người Sán Chỉ, ra các huyện Đầm Hà, Hải Hà, Vân Đồn và thành phố Móng Cái đi tìm nghệ nhân hát ca trù, hát nhà tơ - hát cửa đình v.v..

Có người hỏi chúng tôi, Hội Văn nghệ dân gian không được cấp kinh phí hoạt động thường xuyên, không có công tác phí mà sao chúng tôi vẫn cứ mải miết đi tìm các nghệ nhân, mải miết với những cuộc hành trình đi tìm quá khứ? Còn GS.TSKH Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội VNDG Việt Nam thì lại động viên chúng tôi theo kiểu dân gian: “Cái mà chúng ta đang làm, đó là giữ lại cái gì đó của văn hoá truyền thống dân tộc không thể để mất đi do tác động nhiều chiều…”. NNDG vốn là những “chuyên gia” ở các lĩnh vực văn hoá dân gian Việt Nam nhưng họ lại sống ẩn mình trong các làng xã, thôn, khe bản, vốn văn hoá dân gian mà họ đang lưu giữ ấy sẽ dần bị mất đi theo quy luật của vòng đời sinh - tử. Vì vậy, dẫu còn nhiều khó khăn, thiếu thốn, chúng tôi vẫn đi tìm vốn văn hoá cổ ấy của dân tộc. Công sức ấy ngoài các cán bộ Hội tỉnh thì còn sự đóng góp của nhiều cán bộ cơ sở như: Ông Bùi Vĩnh Chuyên, chị Nguyễn Thị Thanh ở Hoành Bồ, chị Hà Thị Ngọc ở Bình Liêu, chị Lê Thị Lộc ở xã Vạn Ninh (Móng Cái), chị Phạm Thị Quyết ở TX Quảng Yên v.v..

Nay, nhiều nghệ nhân của tỉnh đã được vinh danh nhưng những kỷ niệm về những chuyến đi tìm các “di sản sống” ấy thì vẫn còn mãi trong ký ức của chúng tôi. Trong đó có chuyến về tận nhà cụ Trương Thị Ba, một người có tiếng trong làng về may thêu quần áo và hát dân ca Dao Thanh Y ở Bằng Cả (Hoành Bồ). Để tới được nhà cụ, chúng tôi phải lội bộ qua mấy cánh đồng, đường sá gập ghềnh trong cái nắng tháng 7 chói chang... Đang trò chuyện sôi nổi cùng cụ thì chợt con trai út của cụ từ hàng xóm về, tràn hơi men, miệng nói những lời tục tằn đuổi chúng tôi đi. Rời nhà cụ trong tâm trạng nặng nề, cả sự tủi thân vì sự hiểu lầm nữa nhưng rồi anh em lại tự mình động viên lấy mình… Sau đấy, chúng tôi lại đi khảo sát tiếp và rồi bà con nơi đây lại chỉ về nhà cụ Ba, vẫn chỉ có cụ Ba. Bao khó nhọc đã được đền đáp khi cụ có Quyết định phong tặng Danh hiệu NNDG Việt Nam. Cả làng vui mừng, phấn khởi đến chúc mừng cụ đầy nhà, còn anh con trai út của cụ ngày ấy đã nặng lời với chúng tôi giờ vui lắm bảo: “Mình tưởng cán bộ nói dối thôi chứ bây giờ thì tin rồi, tin rồi. Mình cảm ơn các cán bộ lắm!”.

Một lần khác, chúng tôi tìm về xã Thượng Yên Công dưới chân núi Yên Tử để tìm đến nhà cụ Bàn Thị Nam, dân tộc Dao đã gần 90 tuổi trong cái giá lạnh dưới 10 độ. May mắn làm sao khi mà cụ còn giữ được cả một chồng sách cổ, các cuốn sách dù đã nhàu nát nhưng cụ vẫn thuộc làu làu từng bài… Còn khi đi tìm các nghệ nhân Then cổ ở Bình Liêu thì chúng tôi được sự giúp sức lớn của ông Ngô Đức Nguyên, nguyên là cán bộ văn hoá huyện về hưu. Một bất ngờ lớn là chúng tôi phát hiện ra chính ông cũng là một nghệ nhân Then mới đáng được vinh danh. Ông đã lưu giữ, ghi chép được nhiều bài hát Then cổ, Then mới, tham gia viết các ca khúc Then mới. Đồng thời, ông còn mở được 3 lớp học bồi dưỡng cho gần 30 người ở địa phương về hát Then và sưu tầm các bài hát Soóng Cọ của dân tộc Sán Chỉ ở xã Húc Động. Ông là một nghệ nhân tiêu biểu của dòng Then mới ở Bình Liêu, chỉ tiếc là khi danh hiệu NNDG Việt Nam kịp đến với ông thì ông đã mãi mãi đi xa vì bạo bệnh...

Có được 15 NNDG Việt Nam của Quảng Ninh hôm nay là kết quả một quá trình đầy gian truân, nỗ lực của anh em Hội VNDG tỉnh. Dù vậy, chúng tôi vẫn tâm niệm là thời gian tới đây còn nhiều việc phải làm, trong đó có việc bảo tồn các NNDG, những “di sản sống” để góp phần giữ gìn bản sắc văn hoá truyền thống các dân tộc của Quảng Ninh.

Quang Vinh (CTV)

Theo Báo Quảng Ninh